نمایش > گفت‌و‌گو

اینک تئاتر خصوصی! – بخش دوم

image

اینک تئاتر خصوصی! - بخش دومReviewed by گفت‌و‌گو با مصطفی کوشکی/ حمیدرضا حمیدی on Dec 21Rating: 5.0اینک تئاتر خصوصی! - بخش دومدر دومین نشست تخصصی بررسی تئاتر خصوصیِ سایت انگار، گفت‌و‌گویی با مصطفی کوشکی مدیر مجموعه "تئاتر مستقل" صورت گرفت که در پی می‌خوانید.

در دومین نشست تخصصی بررسی تئاتر خصوصیِ سایت انگار، گفت‌و‌گویی با مصطفی کوشکی مدیر مجموعه “تئاتر مستقل” صورت گرفت که در پی می‌خوانید.

– تعریف شما از تئاتر خصوصی چیست؟ به عبارت دیگر تئاتر خصوصی چه ویژگی‌هایی دارد یا باید داشته باشد؟

مصطفی کوشکی: برای پاسخ به این پرسش ابتدا باید تعریفی از واژۀ تئاتر ارائه دهیم. تئاتر در لغت به معنای نمایش، ساختمانی که در آن نمایشی به روی صحنه می‌رود و نیز گروه نمایشی است. حال برخی از این گروه‌های نمایشی هستند که به هیچ وجه به‌دنبال گرفتن مساعدت‌های مالی و غیر‌مالی از نهادها و سازمان‌های دولتی نیستند. به چنین گروه‌هایی، مستقل یا خصوصی می‌گوئیم. این گروه‌ها از طریق تولید و اجرا و با کمک تبلیغات و حامیان مالی، برای خود ساز و کاری تعریف می‌کنند تا بتوانند نیازهای اقتصادیشان را برآورده سازند. این شیوۀ کارِ گروه‌های تئاتر خصوصی شباهت به ساختمان تئاترِ خصوصی نیز دارد؛ این گروه‌ها به دنبال ساختمانی برای تولیدات خود هستند .یکی از نکات مهم دربارۀ تئاتر خصوصی، یعنی هر گروه نمایشی که عنوان تئاتر خصوصی بر آن گذاشته می‌شود، این است که هر گروه برای خود یک تماشاخانۀ ویژه داشته باشد. این امر سبب می‌شود این گروه‌ها دیگر به سمت تئاتر دولتی گرایشی نداشته‌باشند.

به نظرم چیزی که باعث می‌شود تئاتر خصوصی در شرایط کنونی، که عرضه و تقاضا به یک شکل ارائه نمی‌شوند، به حیات خود ادامه‌دهد این است که از هرگونه وابستگی اقتصادی به دولت و نیز قبول آثار سفارشی، دوری کند. گام بعدی این است که گروه‌های مستقل برای خودشان اهداف و ایده‌های فکری و فرمی تعریف کرده و به تدریج مکان اجرایی خودشان را تبدیل به یک لابراتوار آزمایشگاهی کنند تا امکان آزمودن طرح‌های ذهنی و فرمی برایشان فراهم‌شود. این روند تا جایی پیش‌می‌رود که یک گروه ثابت هرروز، ساعت‌ها در مکان تعریف‌شده تمرین کنند.

– آیا تئاتر خصوصی، آن طور که در ایران پیش می رود، با نفسِ تئاتر که بیان یک اندیشۀ ناب، طرح یک پرسش عمیق جامعه شناختی، هستی شناختی و…است، در تعارض نیست؟

مصطفی کوشکی: ابتدا باید تاریخچه‌ای از شکل‌گیری تئاتر خصوصی در ایران را مورد بررسی قرار‌دهیم. جریان تئاتر خصوصی در ایران به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بر‌می‌گردد که براساس ضرورت‌های اجتماعی به وجود آمد و مدتی به حیات خود ادامه داد ولی در نتیجه از بین رفت تا اینکه حدود دو- سه سال قبل یعنی بین سال های ۱۳۹۲ و ۱۳۹۳ این جریان بر اساس نیازهای جامعه دوباره شکوفا شد. اما برای اینکه دوباره این جریان مانند سال ۱۳۳۲ از بین نرود لازم است که هویت خود را همچون تئاترهای دولتی همچون تئاتر شهر، تماشاخانۀ ایرانشهر و غیره که هم اکنون شاهد آن هستیم پیدا کند. تماشاخانه‌های خصوصی باید برای خودشان چهارچوب مشخصی از نظر سبک و شیوۀ اجرایی، محتوای آثار و حتی از نظر مناسبات اقتصادی و مالی برای خود تعریف کنند. همین چهارچوب است که به آنها هویت بخشیده و در نتیجه سبب رشد آنها می‌شود.

حال با توضیحات فوق می‌توان گفت چون مدیران برخی از تماشاخانه‌های خصوصی نتوانستند هویت شفافی برای سالن‌های خود تببین کنند درنتیجه نگاه آنها تنها به سمت مسائل مالی رفته و این امر سبب شده است تا کیفیت اجرا (از نظر محتوا و فرم) در مرتبه پایینی قرار بگیرد. اما در ادامه باید بگویم که فارغ ازپرسش مطرح‌شده، که به نظر من یک سوال نیست بلکه یک مسئله تفکری در تئاتر است و از ابتدا تا کنون دغدغۀ هنرمندان بوده و ذهن آنها را درگیر کرده‌است، قصد دارم به این پرسش‌ها پاسخ دهم که تئاتر چیست؟ آیا قرار است که تئاتر اندیشمند باشد؟ آیا همیشه باید فضاهای سنگین ساخته‌شود؟

پاسخ من این است: خیر! اگر این پرسش را اینگونه نگاه کنیم که در جهان چه اتفاقی می‌افتد، درمی‌یابیم که تئاتر به مانند هنرهای دیگر که با مخاطب سرو کار دارند، در ابتدا وظیفۀ سرگرمی را برعهده دارد و این به معنای بی‌کیفیت یا عامه‌پسند نیست. این تعریف برای اجراهای با مخاطب عام است و نه برای تجربیات آزمایشگاهی و لابراتواری که قرار است عده‌ای خاص از آن دیدن‌کنند. یعنی گروه‌های اجرایی آزمایشگاهی می‌توانند یک بحث عمیق فلسفی را مورد مطالعه قرار دهند و از طریق تئاتر آن را به نمایش بگذارند اما باز تاکید می‌کنم تا زمانی که برای مخاطب عام محصول خود را آماده می‌کنند باید جنبه‌های سرگرمی آن در نظر گرفته‌شود. ولی این به معنی سطحی‌بودن و گذشتن از مسائل و مفاهیم عمیق و یا زیبایی‌شناختی نیست. این نکته لازم به ذکر است که به هرحال تئاتر نسبت به سینما عمیق‌ترو خاص‌تر است. ما در سالن‌های تئاتر با تماشاگران محدود‌تری مواجه هستیم و در نتیجه قشر خاصی از جامعه به تماشای نمایش‌های بر روی صحنه می‌آیند. اما این به معنای آن نیست که مخاطب را به چالش نکشانیم یا با توجه به سلیقه او سطح اجرایی خودمان را تغییر دهیم. ما می‌توانیم یک اجرای سرگرم‌کننده داشته‌باشیم که در زیر لایه‌های آن مفاهیم عمیق فلسفی یا جامعه‌شناختی و … را نیز بیان کنیم. اتفاقی که در برخی از تماشاخانه‌های خصوصی، که عملکرد مشخصی ندارند و الگوی خودشان را از تئاتر دولتی می‌گیرند، وجود دارد این است که آنها دچار مشکل شده و مجبور می‌شوند که برای سرپا نگاه‌داشتن تماشاخانه‌هایشان یک رویکرد صرفا اقتصادی داشته‌باشند و برای رسیدن به خواسته‌هایشان به هرگروه اجرایی با هر نوع کیفیتی جواب مثبت دهند زیرا ساز و کار اقتصادی آنها بر اساس کف فروش و مبلغ پیش‌قرار‌دادی است که گروه در اختیار تماشاخانه قرار می‌دهد تا در صورت تامین‌نشدن هزینه‌های مادی، سالن دچار خسارت مالی نشود. چنین الگویی باعث می‌شود که گروه‌های اجرایی برای برآورده‌کردن نیازهای اقتصادی خود به سمت بازیگران سطح پایین سینما و تلویزیون رفته تا از طریق آنها جذب مخاطب کنند.

theater

– به نظر می‌رسد تماشاخانه‌ها رفته‌رفته به محلی برای تجارت تبدیل می‌شوند. شما با این نظر موافق هستید؟

مصطفی کوشکی: من مخالفم زیرا ما تعداد محدودی کارگردان داریم که مخاطب دارند. اتفاقی که افتاده این است که این کارگردان‌ها دیگر در تئاتر دولتی فعالیت نمی‌کنند و به شرایط مطلوب‌تری، از جهت شفاف‌بودن مسائل مالی و نوبت اجراها که از ویژگی‌های تماشاخانه‌های خصوصی است، رو می‌آوردند. تا زمانی که این کارگردانان در تئاتر دولتی مشغول به فعالیت بودند و هر شب اجراهایشان با ظرفیت کامل سالن روبرو می‌شد، هیچ نگاه انتقادی به کارشان وجود نداشت. همین که همین کارگردانان رو به تماشاخانه‌های خصوصی آوردند و مسئله فروش مطرح شد، نگاه‌های انتقادی از این دست شکل‌گرفت که چون درآمد بالایی دارند پس حتما تجارت می‌کنند.

البته این نکته قابل ذکر است که بحث ما دربارۀ دو الی سه تماشاخانه‌ای است که هویت خودشان را پیدا کرده‌اند. دیگر سالن‌های کوچک خصوصی تنها مکانی است برای ارائه تجربیات هنرجویان و دانشجویان که این به معنی بد بودن آنها نیست بلکه انتقادی که به آنها وارد است بر سر سازو کار اقتصادی است که ارائه می‌دهند تا سالن‌های خود را سر‌پا نگه دارند. این سالن‌های کوچک خصوصی از طریق فراخوانی که ارائه می‌دهند دانشجویان، هنرجویان و در کل کم تجربه‌هایی که تا کنون فرصت دیده‌شدن نداشته‌اند را دعوت به اجرا می‌کنند و از این گروه‌ها، که تماشاگر و مخاطب خودشان را ندارند، می‌خواهند تا هزینه اجارۀ سالن را از طریق مبلغ کف فروش و درصد فروش تامین کنند. انتقاد در اینجا به آنها وارد می‌شود که آنها هزینه‌های خود را از تولید‌کننده تامین می‌کنند.

– در تئاتر مستقل چه رویکردی برای انتخاب آثار دارید؟

مصطفی کوشکی: ما تئاتر خصوصی خود را برای گروه مستقل خود تاسیس کردیم. در تئاتر مستقل ما تولیدات گروه خودمان را داریم، و همچنین ابتدای سال از چند هنرمند با کیفیت که مخاطب خودشان رادارند دعوت به عمل می‌آوریم. موضوعی که در کیفیت آثار تاثیر می‌گذارد، قانون نادرست سی شب اجرا است که ما آن را به راحتی برداشتیم بدون آنکه مشکلی پیش‌آید. در سالن‌های مرسوم داخل کشور اجراها بصورت سی شب قرار داد بسته می‌شوند. این سازوکار اشتباه است زیرا هنوز نمایش، مخاطب خود را جذب نکرده و نیز شیوه‌های اقتصادی خود را پیاده نکرده‌، اجرا تمام می‌شود. به همین دلیل است که نمایش‌ها شکست‌می‌خورند. تماشاگران تئاتر دولتی، که از سنت سی شب اجرا پیروی می‌کنند، همان هنرمندان، دانشجویان و هنرجویانی هستند که بعضا بدون پرداخت هزینه به تماشای اجراها می‌نشینند. اما سالن تئاتر مستقل با برداشتن این قانون بر مخاطبان خود از سطح عموم جامعه افزوده است.

– پروژه نخستین مرکز مشاوره تخصصی تئاتر با چه رویکردی به وجود آمده‌ و قرار است چه اهدافی را دنبال کند؟

مصطفی کوشکی: رویکرد ما در این پروژه این است که چگونه می‌شود نمایش‌های با‌کیفیت در سطح دانشجویان، هنرجویان و یا کم‌تجربه‌ها تولید‌کرد. این مرکز به کمک آنها می‌رود تا آثار با کیفیتی تولید‌کنند. روند مورد نظر برای این پروژه به این صورت است که ابتدا مشاوران تخصصی در هر حوزه را معرفی می‌کنیم که در کنار گروه‌های جوان باشند. این شیوه از طریق کارگاه مشاوره با ظرفیت محدود پنج نفر تعریف می‌شود. به این شکل که هنرجویان پروژه‌های مورد‌نظر خود را به استاد حوزۀ تخصصی مربوطه شرح می‌دهند و از آن دفاع می‌کنند. در صورت تصویب پنچ پروژه ، آقای فرهاد مهندس‌پور به مدت ۶ ماه درکنار گروه می‌مانند و در طول مدت تمرینات تا رسیدن به اجرای نهایی از مشاورۀ ایشان استفاده می‌کنند. در انتها تئاتر مستقل سه تمرین- اجرا برای آنها با حضور تهیه کننده‌ها، منتقدین، هنرمندان، مسئولین سالن‌ها و غیره در نظر می‌گیرد تا بدین وسیله خود را نشان دهند و امکان راه یافتن به سالن‌های موجود در سطح شهر راداشته‌باشند و در نتیجه آثار با کیفیت‌تری را شاهد‌باشیم.

بخش دیگر کارگاه مشاوره مربوط به مشاوره‌های خصوصی برای دانشجویان و هنرجویان است. با این رویکرد به سمت این پروژه رفتیم که امکانی فراهم سازیم تا قشر کم‌تجربه برای امور تولیدی خود از نظرات اساتید این حرفه بهره‌مند شود. این موضوع به‌صورت خیلی غیر‌رسمی و بدون سازوکاری مشخص بین قشر محدودی از هنرجویان با اساتید خاصی وجودداشت اما ما تلاش کردیم تا این گفت‌و‌گو به شکلی رسمی‌تر و در سطحی وسیع‌تر از هنرجویان صورت‌گیرد. اما لازم به توضیح است نیمی از هزینه‌های مشاوره را حامی مالیِ فرهنگی، که مجموعه آن را جذب کرده‌است، پرداخت می‌کند و نیم دیگر آن بر عهدۀ خود هنرجویان است. ما این شیوۀ پرداخت را به این دلیل در نظر گرفتیم که گفت‌و‌گو بین استاد– دانشجو/هنرجو به علت مسائل اقتصادی از بین نرود. و این مشاوره‌ها تا زمانی که خود مراجعه‌کننده علاقه‌مند باشد می‌تواند ادامه پیدا کند.

در انتها باید این نکته را بیان کنم که این پروژۀ مشاورۀ تخصصی تئاتر قرار است به شهرستان‌ها نیز برده‌شود تا هنرجویان این شهرها نیز از حضور اساتید برجسته بهره‌مند شوند و در نتیجه آثار با کیفیت‌تری را تولید کنند.

نظر بدهید

شما باید وارد شوید تا بتوانید نظر دهید.