تجسمی > مقاله

نیچه و تحقق زیبایی با عبور از اخلاق

mary-nietzsche

معمولا وقتی از زیبایی‌شناسی صحبت می‌کنیم به دنبال تعریف زیبایی، معیاری برای آن، خصوصیات آن یا روش‌های آگاه شدن از زیبایی و تفکیک آن از دیگر جلوه‌های زندگی می‌گردیم. نگاهی که می‌خواهیم در این نوشته بررسی کنیم با نگرش متداول به زیبایی شناسی متفاوت است. در این نوع نگاه می‌توان به زیبایی دست یافت ولی نه با تمرین یا فعالیت هنری، بلکه با رها شدن از اخلاق عرفی جامعه. از نظر نیچه، در دوره‌ای از تاریخ، انسان غربی به واسطه مطرح شدن فلسفه افلاطون و پوپولیستی شدن آن فلسفه توسط مسیحیت، توان مواجهه با زیبایی را از دست داده است. زیبایی آن‌چنان که نیچه مد نظر دارد با زیبایی در هنر یا آنچه که ممکن است ما زیبا بنامیم تفاوت دارد. نیچه زیبایی را محصول نگرش صحیح به جهان می‌داند. برای دست یافتن به این توانایی شرطی معرفت‌شناختی وجود دارد. بنابراین، برای بررسی زیبایی‌شناسی نیچه ابتدا باید به معرفت‌شناسی او اشاره‌ای کوتاه داشته باشیم.

معرفت‌شناسی شاخه‌ای از فلسفه است که در آن می‌خواهیم بررسی کنیم دانش چیست، چه چیزهایی می‌دانیم و چه معیاری برای دانش داریم. نیچه بر این باور است که اعتقاد ما به وجود حقیقتی ثابت و خارج از خودمان، با عرفان نسبت مستقیمی دارد و عرفان باعث می‌شود به جای توجه به زیبایی به حقیقت خارج از انسان توجه کنیم. عرفان باعث می‌شود روابط خود با جهان واقعی محسوسات را از دست بدهیم و از مواجه شدن با زیبایی درمانده شویم. او به واسطه آشنایی با متون کلاسیک از نبود چنین مفهومی در یونان و روم قبل از مسیحیت آگاه است، و خلق «حقیقت بیرون از خود» را به سقراط(افلاطون) و گسترش آن را به مسیحیت نسبت می‌دهد.منظور او این است که وقتی افراد حقیقت را بیرون از خودشان تعریف می‌کنند یک نوع الزام به پیروی از حقیقت پیدا می‌کنند.از نظر نیچه سقراط با معرفی حقیقت بیرون از انسان باعث انحطاط بشریت شده است.انسان غربی به جای اینکه به خود بپردازد به امری بیرون از خود پرداخته‌ و کل تمدنش بر اساس مبنایی غلط بنا نهاده شده است.عالم مثل افلاطون از نظر نیچه، مدلی است که باعث قطع ارتباط ما با واقعیت می‌شود. به رغم اینکه نیچه تحسین کننده علم مدرن بود، ولی از نظر او تاکید بیش از اندازه دانشمندان بر حقیقت علم را نیز در معرض این خطر قرار می‌دهد که ارتباط ما با واقعیت را تحت تاثیر خود قرار دهد. در صورتی که برای رسیدن به زیبایی و میسر شدن زیبایی شناسی باید حقیقت بیرون از خود را کشت و با زندگی آنچنان که هست مواجه شد؛ جایی که زیبایی وجود دارد و از حقیقت خبری نیست. یکی از متداول‌ترین نقدهایی که به نیچه وارد می‌شود این است که اگر حقیقتی وجود ندارد پس چگونه این سخن نیچه می‌تواند حقیقت داشته باشد. نیچه از نبود حقیقت بیرون از انسان یعنی چیزی که در جهان خارج وجود دارد سخن می‌گوید. حقیقت خصوصیت گزاره‌ها است، اگر گزاره‌ای واقعیت را به درستی بازنمایی کند حقیقت دارد یا صادق است و اگر چنین نباشد غلط است. بنابراین، «حقیقت بیرون از انسان وجود ندارد» اگر توصیف کننده واقعیت باشد صحیح است و اگر توصیف کننده واقعیت نباشد صحیح نیست. عبارت «حقیقت» در تعبیر «حقیقت خارج از انسان» به پدیده‌ای در جهان خارج اشاره دارد که درست و غلط را برای ما تعریف می‌کند. اگر حقیقتی بیرون از انسان در جهان خارج وجود داشته باشد گزاره ای که این واقعیت را تایید کند صادق است یا حقیقت دارد.

a6d81671a84b1b6e8b3d9b9b54c3cc6d

بنابراین، نیچه پروژه‌ای معرفت شناختی دارد که می‌خواهد بگوید حقیقتی بیرون از ما وجود ندارد. برای رسیدن به زیبایی باید نخست به واقعیت رسید، و برای مواجهه با واقعیت باید نخست آنچه غیرواقعی است را از ذهن خود حذف کنیم. همانطور که مارکس از آگاهی کاذب طبقه‌ای سخن می‌گوید، نیچه از قطع ارتباط با واقعیت و آگاهی کاذب به واسطه باور به حقیقتی بیرون از انسان، سخن می‌گوید. بنابراین، به جای مبارزه طبقاتی، نیچه راه رسیدن به واقعیت را، با کنار گذاشتن نگرش عرفانی میسر می‌داند، یعنی نگرشی که حقیقتی بیرون از انسان تعریف می‌کند. نیچه نیز همانند مارکس جهان خارج راآن چنان که هست به عنوان هدفی معرفت‌شناختی برمی‌گزیند و می‌خواهد ببیند شرایطی که باعث شده ما با این واقعیت قطع ارتباط پیدا کنیم، چه شرایطی هستند. از نظر نیچه، این مشکل در روان بشر ریشه دارد. از نظر روانیتعریف کردن حقیقت بیرون از خود و پیروی از آن برای ما انسان‌ها جذابیت دارد. جذابیت روانی مسیحیت جنبه عرفانی آن است. جذاب بودن این عرفان باعث می‌شود نتوانیم آن را ترک کرده و با واقعیت آنچنان که هست مواجه شویم. وجه مشخص دین برای نیچه تاکید بی‌پایانش بر حقیقتی بیرون از انسان است. به شکلی که گویی انسان و واقعیت وجود ندارند. عرفان و امری فراتر از انسان و طبیعت،  نگاه ما به واقعیت  را آن چنان که هست ناممکن می‌سازد. به جای مواجهه با خود جهان، با یک مفهوم یا یک ایده ساختگی خارج از این جهان در ارتباط هستیم و زیبایی‌شناسی غیرممکن و اخلاق مسیحی میسر می‌شود.

در حالی که زیبایی در گرو ارتباط با واقعیت آنچنان که هست می‌باشد، اخلاق مسیحی نتیجه نفی این جهان و پذیرفتن حقیقتی خارج از خودمان است. نگرش افلاطونی که در مسیحیت به شکلی پوپولیستی تبلیغ شد، به تعریف یک امر متعالی فراتر از طبیعت وابسته است و بدین شکل آنچه باید انجام دهید یا آنچه  نباید انجام دهید(یا همان اخلاق) خارج از طبیعت تعریف می‌شود. گویی قراردادی می‌بندیم که طی آن با واقعیت قطع ارتباط می‌کنیم، جهانی متعالی می‌سازیم، و آن جهان متعالی را به عنوان منبع امر و نهی خود برمی‌گزینیم. این اختلال باعث جایگزین شدن زیبایی با اخلاق می‌شود. نیچه بر این باور نیست که پس از کنار گذاشتن نگرش عرفانی چیزی به نام اخلاق وجود نخواهد داشت. بلکه آن اخلاق را اخلاقی واقعی و زمینی می‌داند که با زیبایی پیوند خورده است، در مقابل اخلاقی که منشا عرفانی دارد و باعث دور شدن ما از زندگی و زیبایی می‌شود. نیچه بر این باور است که زشتی و اخلاق پس از ظهور مسیحیت پیوند عمیقی خورده‌اند. منظور او از زشتی سرابی است که بیرون از طبیعت تعریف کرده‌ایم.

مسیحیت فرهنگ عامه‌ای است که توانسته افلاطون‌گرایی را به عوام منتقل کند. افلاطون از عالم مثل حرف می‌زد، از جهان حقیقتی ورای این جهان طبیعی، جایی که همه چیز در مورد جهان ما آنجا تعیین می‌شود و جهان ما را به جهانی غیرواقعی تبدیل می‌کند. از آنجایی که ایده‌های افلاطون انتزاعی هستند نمی‌توان این نوع نگرش را فراگیر کرد. مسیحیت با سمبل و نمادهایش، کلیسا و روحانیت توانست نگرش افلاطون به جهان را برای عوام به شکل بسیار ساده، قابل فهم و ملموس بازگویی کند. بنابراین، برای مواجهه با زیبایی، بازگشت به زمین و کنار گذاشتن حقیقت بیرون از خود، ضروری است. به عبارت دیگر، برای رسیدن به زیبایی نیاز به انقلابی معرفت شناختی است، که در آن حقیقت بیرون از خود را رها کرده و به درون خود توجه می‌کنیم. نیچه زیبایی‌شناسی را با لذت جنسی مقایسه می‌کند. لذتی که مسیحیت رابطه چندان دوستانه‌ای با آن ندارد. حقیقت ثابت و خارج از انسان آن چیزی است که انسان را به پرستیدن وا می‌دارد.  پرستش رابطه‌ای است که در واقعیت جهان ما جایی ندارد، چرا که در واقعیت جهان امری متعالی وجود ندارد که بخواهیم بپرستیم. هر آنچه وجود دارد طبیعی است و امر طبیعی قابل پرستش نیست. امر طبیعی توان تعریف خوب و بد را ندارد و نمی‌تواند برای ما تعیین کند چه کنیم و چه نکنیم. ولی با مطرح کردن جهان مثل، افلاطون راه را برای ترک زمین فراهم می‌کند. برخلاف مسیحیت که هبوط انسان در آن رویداد مهمی است که به واسطه آن انسان روی زمین پرتاب شده و به دنبال یافتن حقیقت آسمانی است، در نگاه نیچه‌ای انسان به دنبال بازگشت به زمین است، انسانی که به آسمانها پرتاب شده می‌خواهد به زمین، جایگاه اصلی خود برگردد و با واقعیت مواجه شود. برای مسیحیت هبوط امری نامطلوب بوده است و برای نیچه هبوط انسان ایده آلی است که باید کسب شود.

nietzsche

در قرن نوزدهم، زمانی که نیچه «مرگ خداوند» را اعلام می‌کند، دانشمندان و اندیشمندان زیادی جهان‌بینی علمی را تثبیت کرده‌ بودند، و فیلسوف‌های بسیار زیادی نیز سخنی شبیه به سخن نیچه را بیان کردند. گذشته از شوپنهاور که دست‌کم بر نیچه در دوره‌های نخستین فکری‌‌اش تاثیر بسیار زیادی داشت می‌توان به هیوم و هگل در کنار بسیاری دیگر از فیلسوفان عصر روشنگری به عنوان نماینده‌های گونه‌های متفاوت از مرگ خدا اشاره کرد. هیوم بر این باور بود که دین سیستمی خرافی است که به واسطه ترس از طبیعت ناشناخته و بر مبنای گواهی افرادی ساده‌لوح و بی‌سواد از معجزات شکل گرفته است. هگل با اشاره به اینکه قبل از مدرینته همیشه بالا و پایینی وجود داشته و خدایی جدا از انسان نیز مصداقی از همین بالا و پایین بوده است، می‌گوید سوژه مدرن خود قانونگذار است و به این باور رسیده‌ که آزاد و خودمختار بوده و خود محل تلاقی یا یکی شدن امر بالا و امر پایین است؛ بنابراین انسانهای مدرن خود خدا هستند. می‌توان افراد بسیار دیگری را نیز به این لیست اضافه کرد. شاید مناسب ترین نمونه برای مقایسه باکونین (۱)باشد که می‌گوید برخلاف ولتر فکر، نظر او این است که اگر هم خدایی وجود داشته باشد باید او را کشت. با وجود این میزان از توافق بر عدم وجود خدایی در آسمانها بین اندیشمندان مدرن وجود دارد سخن نیچه متمایز است چرا که او از ساختار روانی انسان سخن می‌گوید. او از تمایل و لذت ساختار روانی ما از تن دادن به حقیقتی بیرون از خود اشاره می‌کند. آنچه برای نیچه جالب توجه است این است که چرا به رغم فراهم شدن شرایطی به واسطه علم مدرن برای باور نداشتن به خدایی در آسمانها، انسان همچنان در ساختار روانی خود به تعریف حقیقتی بیرون از خود تلاش دارد و از این قضیه لذت می‌برد.

همانطور که گفته شد مسیحیت با عامی‌سازی افلاطون  توانست زشتی و خوبی را با هم پیوند زده و زیبا را با بد پیوند ‌زند. آنچه در جهان محسوسات و واقعی وجود دارد به عنوان امور غیراخلاقی نفی شدند و در نقطه مقابل جدا شدن و فراتر رفتن از واقعیت اموریمتعالی و زیبا برشمرده شدند.از این رو است که تنها با «حذف خداوند» یا «مرگ خداوند» می‌توانیم زمینه مناسب برای بازگشت به واقعیت را پیدا کنیم. منظور از مرگ خداوند، مرگ وجودی که از پیش وجود داشته نیست. چرا که در طبیعت‌گرایی اصلا باور داشتن به خدایی ورای طبیعت معنی ندارد. آنچه برای نیچه مهم است ساختار روانی ما انسان‌ها است که بواسطه آن وجود حقیقتی بیرون از خود را نمی‌توانیم رها کنیم. پس از مرگ خداوند انسان حقیقتی دیگر را بیرون از خودش تعریف می‌کند.طبیعت‌گرایی ناشی از علم مدرن باور به وجود خداوندی در آسمانها را غیرممکن ساخته است، ولی ساختار روانی بشر به شکلی است که از تعریف وجود حقیقتی بیرون از خود لذت می‌برد.

همانطور که گفته شد برای رسیدن به زیبایی‌شناسی ابتدا نوعی انقلابی در ساختار روانی خود داریم.نیچه از ما می‌خواهد که از باور داشتن به چیزی ورای طبیعت دست برداریم. مواجه شدن با واقعیت و آنچه در جهان طبیعت روی می‌دهد، آری گفتن به زندگی و دوست داشتن آنچه که بر ما گذشته و می‌گذرد (amorfati) باعث می‌شوند ذائقه تخریب شده زیبایی‌شناختی ما ترمیم شود. به واسطه تعریف حقیقت بیرون از خود، ذائقه ما به شکلی شده است که زیبایی جهان واقعی را زشت بر می‌شماریم و از آن پرهیز می‌کنیم.برخلاف دیگر انقلاب‌ها که سوژه آن با یک گروه اجتماعی تعریف می‌شد، سوژه انقلاب نیچه انسانی است که می‌تواند بر انسان بودن خود فائق آید و نیاز به پرستش حقیقت بیرون از خود را برطرف سازد.به این خاطر که زیبایی با واقعیت یکی است.خصوصیت این نوع نگاه این است کههر چه واقعی است زیباست و هر چه زیباست واقعی است.

۰fa5e7345e39695dcf7a35587a7f5281

نوع نگاه نیچه به زیبایی‌شناسی مسیری را نشان می‌دهد که باید طی کنیم؛ مسیری که با از بین بردن هر گونه امر والا یا حقیقت بیرون از خود و برقراری مجدد ارتباط با واقعیتمیسر می‌شود. در این مسیر زیبایی به عنوان یک ارزش خلق می‌شود.مساله نیچه این این است که حال که امر ماورایی وجود ندارد چرا انسان از زیبایی لذت نمی‌برد. علت این امر ساختار روانی بشر است که به شکلی است که می‌تواند خداسازی کند و انسان را از رابطه‌ و مواجهه مستقیم با جهان طبیعی خارج کند. نوع نگاه نیجه نگاهی منحصر به فرد است چون به جای حقیقت، زیبایی را مساله می‌کند. نوعی نگاهی است که شاید بتوانیم همواره از فکر کردن به آن لذت برده و آرزویش را در سر بپرورانیم. ولی اینکه چگونه بتوانیم چنین جهانی را داشته باشیم خود سوال دیگری است.

نیچه به دنبال انقلاب طبقاتی، اجتماعی یا سیاسی نیست. او به دنبال انقلابی روانشناختی است که به واسطه آن بتوان به جهان بازگشت و با واقعیت آنچنان که هست در ارتباط بود. نیچه نیز مانند بسیاری دیگر از فیلسوفها مسئله‌اش این است که چگونه در جهانی مادی آگاهی شکل گرفت و امکان بازنمایی واقعیت در این آگاهی میسر شد. اینکه چگونه حیات در جهان مادی میسر شده و چرا جاندارانی در جهان ماده داریم پرسشی بیولوژیک است که باید دید در چه تاریخی و طی چه فرآیندی جانداران بوجود آمدند و حیات یا وجود میسر شد. آگاهی مرتبه‌ای از حیات است که می‌تواند واقعیت را بازنمایی کند. ما به واسطه آگاهی می‌توانیم جهان واقعی را ببینیم، در مورد آن فکر کنیم، به بررسی و توصیف آن بپردازیم، و مهم‌تر از همه اینکه فکر کنیم و استدلال کنیم. در بین دیگر جانداران صاحب حیات و وجود، از کرم خاکی گرفته تا انسان، انسان تنها موجودی است که از اخلاق و زیبایی صحبت می‌کند. پاسخ نیچه به مسئله ذهن و آگاهی نوعی همایندگرایی است و مسئله او انسان بودن انسان است. ضعف روانشناختی انسان این است که امری بیرون از خود را به عنوان حقیقت می‌پذیرد.این ضعف بدان دلیل وجود دارد که آگاهی ما به شکلی است که توان تعریف حقیقت بیرون از وجود خود را داریم. بنابراین، نگاه نیچه به رابطه اخلاق و زیبایی نگاه متداولی نیست. تعریف او از زیبایی برخلاف بسیاری دیگر از فیلسوفان در وهله اول با اثری هنری و قواعد حاکم بر آن مرتبط نیست. زیبایی برای او نه در فرهنگ، که در جهان طبیعی، و در زندگی ما و ارتباط ما با واقعیت میسر است.

Friedrich+Nietzsche+Gravestone+art+museum

نیچه با پیروی از اصول فلسفه زندگی همانند برخی دیگر از هم عصران خود به دنبال یافتن برهه‌ای از تاریخ است که پس از آن زندگی طبیعی ما با معرفی پدیده‌ای فرهنگی دچار اختلال شد. مثلا باخهوفن از دیگر اعضای فلسفه زندگی،روم را مقصر اصلی ویرانی زندگی بشر می‌داند و میراث آنها را مانع از تحقق شرایط زندگی می‌داند. علت اینکه او رومی‌ها را عامل از بین بردن امکان زندگی می‌داند، خلق قانون دوازده لوحه توسط رومی‌ها بود. رومی‌ها آغازگر سیستم قانونی غربی بودند. باخهوفن بر این باور بود که قبل از اینکه رومی‌ها قانون دوازده لوحه را خلق کنند، زندگی رومی‌ها مملو از نمادهای قبیله‌ای بوده است. باخهوفن سعی می‌کند کهن‌الگوی‌های این تمدن را پیش از آنکه قانون مدرن (قانون دوازده لوحه) مطرح شود بررسیکند. باخهوفن می‌گوید قبل از اینکه رومی‌ها قانون را عقلانی کنند، زندگی حالت زنانه داشته و بر اساس سیستم زن‌سالارانه بنا نهاده شده بود ولی بعدها توسط قانون رومی‌ها، مردسالارنه می‌شود. باخهوفن می‌گوید قبل از قانون رومی‌ها، فرهنگ آمازون داشته‌ایم ولی بعدها مردسالاری با پدران کلیسا – از طریق رومی‌ها- ابداع شد و زندگی ما و تجربه ما از زندگی را ویران کرد.شباهت نظرات نیچه و باخهوفن از آن رو است که در فلسفه زندگی، یکی از پرسش‌ها این است که چه پدیده تاریخی و فرهنگی در چه دوره‌ای باعث شد ما از زندگی دور شویم و به ارزش‌ها، قوانین و حقیقت‌های بیرون از خود باور پیدا کنیم. (۲)سقراط، روم، مدرنیته، یا هالوکاست، هر یک توسط افراد متفاوتی که تحت تاثیر فلسفه زندگی هستند یا بوده‌اند به عنوان عامل غفلت از زندگی معرفی شده‌اند چرا که با معرفی حقیقتی بیرون از انسان ما را از زندگی جدا می‌کنند. برای بسیاری از افراد، اعتبار تاریخی این گونه روایت‌ها اهمیتی ندارد و صرف داشتن یک روایت که به ما بگوید از یک زمانی به بعد حقیقت‌های بیرون از بشر اصالت یافتند برای آنها کافی است. ولی ایده اصلی فلسفه زندگی که تحت تاثیر رشد خیره کننده بیولوژی در سده نوزدهم بود یافتن نقطه‌ای از تاریخ است که ما راه را در آن اشتباه رفته‌ایم و به جای مواجهه با زیبایی به حقیقتی بیرون از خود روی آورده‌ایم.

باور داشتن ما به ارزش‌هایی که گمان می‌کنیم حقایقی ازلی و ابدی و بیرون از ما هستند و ما باید آنها را کسب کنیم، گاه محصول تفوق یک نگرش در یک برهه از تاریخ است که توانسته ارزش‌های خود را به شیوه‌های متفاوت در یک جامعه حکمفرما کند. مثلا وقتی شخصی در کشوری مسیحی متولد می‌شود گمان می‌کند ارزش‌های مسیحی حقایقی ازلی و ابدی و غیروابسته به فرد هستند. در حالی که این ارزش‌ها ساخته و پرداخته گروهی از انسان‌هاست که در یک دوره به خصوص زندگی می‌کرده‌اند. بنابراین، ارزش‌هایی که معرفی می‌شوند گاه محصول فرهنگ دوره‌ای بخصوص هستند، چرا که طبیعت فاقد هر گونه امر اخلاقی است. یا به عبارتی در طبیعت خوب و بدی وجود ندارد، و این ما انسان‌ها هستیم که خوب و بد داریم. نیچه همانند بسیاری دیگر از اعضای فلسفه زندگی یا افرادی که تحت تاثیر این نوع نگرش بودند تلاش کرد عامل اصلی دور شدن ما از جهان را شناسایی کند. برخلاف باخهوفن که رومی‌ها را مقصر اصلی می دانست، از نظر نیچه این عامل مسیحیت به عنوان سیستمی ارزشی بود، که توانست با معرفی اخلاقی مبتنی بر سرکوب قدرت و تقدیس ضعف، تن دادن به مکانیسم‌هایی مانند عذاب وجدان و احساس گناه ما را از طبیعت دور کند.

۵-Eleanor-Crook-Nietzsche-Hirsch-detail-2013-mixed-media

تبارشناسی ارزش‌هایی که در گذشته در یک برهه فرهنگی معرفی شده و سپس به عنوان حقایق ازلی و ابدی معرفی و تثبیت شده‌اند بخشی از راه حل نیچه برای رسیدن به دنیای واقعی و مواجهه با زیبایی است. راه حل دیگر بررسی ساختار روانی بشر است. اینکه ساختار روانی بشر چه زمانی طی فرگشت بدین شکل شده و مثلا اینکه آیا بتوان آن را با مهندسی ژنتیک تغییر داد یا کلا تغییر ناپذیر است پرسش‌هایی هستند که به کمک علم می‌توان به آنها رسید. پروژه نیچه از آن جهت مهم است که ما در می‌یابیم ساختار روان ما که در قضاوت‌های زیبایی شناختی ما مستقیما دخیل است آغشته و آلوده به ارزش‌هایی است که جامعه آنها را به عنوان ارزش های ازلی و ابدی معرفی می‌کند. برای مواجهه کامل با زندگی نیاز است ما از ساختار روانی خود فراتر رویم، ولی در حالی که این گزینه فعلا برای ما میسر نیست، آنچه می‌توانیم انجام دهیم این است که به واقعیت آنچنان که هست بیشتر نزدیک شویم و این امر با بازبینی ارزش‌هایی که داریم میسر است.

امکان تحول ساختار روانی بشر و بازبینی ارزش‌هایی که جامعه آنها را به عنوان ارزش های ابدی و ازلی معرفی کرده دو سطح متفاوت یک مسئله مشترک هستند. در سطحی دیگر، نیچه می‌خواهد مصداق‌هایی از رسیدن به دنیای واقعی را مطرح کند. می‌توانیم با نیچه بر سر امکان تحول ساختار روانی بشر موافق یا مخالف باشیم، همچنین در مورد ارزش‌هایی که او می‌گوید ازلی و ابدی نیستند می‌توانیم با او مخالف یا موافق باشیم. حتی می‌توانیم بر سر مصداق‌هایی که معرفی می‌کند او را به چالش بکشیم. ولی آنجایی که مجبوریم با نیچه موافقت کنیمجایی است که می‌گوید جامعه برخی از ارزش‌ها را که محصول فرهنگ دوره‌ای بخصوص بوده را به عنوان حقایق ابدی و ازلی پذیرفته است. دلیلی ندارد بپذیریم هر ارزشی در هر جامعه‌ای ارزشی قابل دفاع است. برخی از ارزش‌هایی که در دوران ما وجود دارند نتیجه پیروزیفرهنگی گروهی بخصوص در دورانی به خصوص بوده است. گاه این ارزش‌ها حاصل یک انحطاط تاریخی هستند، یعنی یک گروهی یا طرز تفکری پس از یک برهه‌ای با معرفی ارزش‌هایی به خصوص ما را از واقعیت زندگی دور کرده‌اند.

برخی از آنچه که نیچه به عنوان مصداق زندگی مطلوب خود می داند برای ما انزجار آور هستند. ممکن است نیچه به ما بگوید که این انزجار از آن روی است که ما در ارزش‌هایی که او مخالف آنها است آنچنان غرق شده‌ایم که توانایی رها کردن ارزش‌گذاری خود را نداریم تا بتوانیم سخن او را بفهمیم و پرسپکتیو ما با پرسپکتیو نیچه یکسان نیست.از نظر نیچه همه پرسپکتیوها برابر نیستند، بنابراین نمی‌توان گفت او به معنای متعارف کلمه نسبی‌گرای اخلاقی است. از نظر او برخی از پرسپکتیوها از برخی دیگر از پرسپکتیوها برتر هستند. پرسپکتیو ارباب و برده با هم برابر نیستند. او به دنبال فراهم کردن شرایطی است که افرادی که پرسپکتیو برتر دارند بتوانند ارزش‌های خود را خلق کنند. وجود ارزش‌های جامعه توان خلق ارزش را از افرادی که چنین سودایی دارند را می‌گیرد. اکثریت با روش‌هایی مانند عذاب وجدان و احساس گناه جلوی هرگونه تلاش برای خلق ارزش‌های جدید را می‌گیرند. از آنجایی که او پرسپکتیو نخبگان را برتر می‌دانست از نابرابری حتی در عجیب‌ترین اشکال آن نیز دفاع می‌کرد. از این رو است که می‌بینیم نیچه با دموکراسی رابطه خوبی نداشت؛  از برده‌داری در یونان باستان به عنوان شرایطی که شکوفایی نخبگان را فراهم کرده بود دفاع کرد و حتی از نابرابری اقتصادی که برای توده‌های مردم در زمان خود وجود داشت دفاع می‌کرد. در همین راستا او از تغییر تعداد ساعات کارگران از دوازده ساعت به یازده ساعت ناراضی بود و طرفدار کار کردن کودکان بود و با آموزش برای طبقه کارگر مخالف بود. او با برابری به شدت مخالف بود چرا که از نظر او باعث می‌شد همه چیز به نازل‌ترین سطح خودش فروکاسته شود. و در نوشته‌های متاخرش از نابود کردن انسان‌های «منحط» و فراهم کردن شرایط برای بروز انسان‌های برتر سخن می‌گفت. (۳)

Friedrich-Nietzsch_2702781c

مصداق‌هایی که نیچه با آنها سر و کار داشت این روزها بیش از هر گروه دیگری مورد علاقه افراد راست‌کیشی است که به نوعی دچار توهم برتری وجودی خود هستند. در صورتی که ارزش‌های راست‌کیشانه خود جز ارزش‌هایی هستند که باید مورد بازبینی قرار گیرند.علاوه بر اینها، باید گفت نگرش نیچه نگرشی کاملا اروپامحورانه است. البته از آنجایی که نیچه به دنبال بازآفرینی ارزش‌های خود و اروپایی که در آن زندگی می‌کند است طبیعی است که به جهان خود توجه کند. اروپامحوری زمانی ایراد دارد که توسط اندیشمند غربی بر کشورهای شرقی تحمیل شود یا توسط اندیشمند شرقی به عنوان واقعیت جامعه خودش پذیرفته شود. برای انسان شرقی، سخن گفتن از اینکه افلاطون با معرفی حقیقت بیرون از انسان زمینه قطع ارتباط ما با واقعیت را فراهم کرد و سپس مسیحیت از این زمینه استفاده کرد و با پوپولیسم خود رابطه ما با زندگی را دچار اختلال کرد، مانند توهم و هذیان است. چرا که انسان شرقی تاریخ خود را دارد و قرار نیست زیست ذهنی انگل‌گونی در تاریخ غرب داشته باشد.

آنچه ما می‌توانیم از نیچه بیاموزیم این است که به بررسی ارزش‌های خود بپردازیم و ببینیم در چه دوره‌ای از تاریخ خودمان چه نوع ارزش‌هایی وارد فرهنگ ما شده‌اند و آنها را دوباره ارزش‌گذاری کنیم. هر یک از این ارزش‌ها که ازلی یا ابدی معرفی می‌شوند رابررسی کنیم. بنگریم که کدام ارزش‌ها باعث شده ما از مواجهه با زندگی خود بازبمانیم. آنچه در فرهنگ ما به عنوان ارزش معرفی می‌شود چه ارتباطی با زشتی و زیبایی دارد؟ در حالی که هر گونه سخن گفتن از ایران قبل از اسلام توسط روشنفکران به آریایی‌گری و نژادپرستی تعبیر می‌شود و دینداران،اسلام را به مثابه حقیقتی ازلی و ابدی در نظر می‌گیرند، اگر کسی بخواهد کاری که نیچه در مورد مسیحیت انجام داده را در مورد اسلام و پیش از اسلام انجام دهد تقریبا امیدی به بقای او نیست. آنچه ما می‌توانیم انجام دهیم تکرار سخنان نیچه در مورد افلاطون، مسیحیت، مدرنیته، و دموکراسی است و نمی‌توانیم نقادی نگرش نیچه و نگاه اورا برای بازبینی تاریخ و جامعه خود به کار ببریم.در واقع با صحبت کردن از آنچه نیچه می‌گوید بدون اینکه او را به زندگی خود مرتبط کنیم این فرصت را پیدا می‌کنیم تا وانمود کنیم که نیچه هستیم. همان‌طور که یک نوجوان با راه رفتن در کوچه پس از خروج از باشگاه بدن‌سازی گمان می‌کند هنرپیشه فیلم ترمیناتور است، شخصی که صرفا سخنان نیچه را در مورد دموکراسی، مدرنیته و افلاطون و غرب تکرار می‌کند و توان ارجاع نوع نگاه نیچه به جامعه خود را ندارد گمان می‌کند نیچه است.

برخی از فعالیت‌های تخدیری که ما امکانش را داریم عبارتند از: بررسی آنچه که یک اندیشمند غربی در مورد انحطاط غرب گفته است، نقد مدرنیته‌ سده نوزدهم اروپایی از منظر نیچه، سخن گفتن از بازگشت به زندگی یا وجود در حالی که گویی ما با بررسی دقیق تاریخ خود می‌دانیم که از چه زمانی چه ارزش‌هایی زندگی ما را مختل کرده‌اند، سخن گفتن از گم شدن وجود در غرب و سخنان بی‌ربط به خویشتنی مانند اینها که به نظر صرفا تعریف حقیقت دیگری بیرون از خود است. یعنی دقیقا همان کاری که نیچه آن را به نقد می‌کشید. معرفی حقیقتی بیرون از خود به نام غرب، چه به عنوان بهشتی مطلوب که باید به آن رسید، چه به عنوان شری که باید نابود شود یکی از عوامل بازدارنده انسان شرقی برای مواجهه زیبایی شناختی با واقعیت است. حال چه این غرب را با کمک نقشه جغرافیایی انجام دهد و چه اینکه این نفرت جغرافیایی خود را در پس واژگانی مهمل پنهان کند.

سطحی کاملا افیونی برای دوری از واقعیت، تخیل زیستن در زندگی یک اندیشمند غربی در غرب است. تکرار اینکه افلاطون و مسیحیت اروپا را به «ویرانی کشیده اند» – فارغ از اینکه این نوع نگاه نیچه چقدر قابل دفاع است و چقدر دقیق است – و تظاهر به اینکه اینگونه سخنان ربطی به مواجهه ما با جهان طبیعی و زیبایی‌شناسی منحصر به ما است صرفا یک تفنن است. اگر نیچه برای ما اهمیتی داشته باشد، آن اهمیت این است که ما را به اندیشه وادار تا دریابیم چگونه می‌توانیم به عنوان موجوداتی شرقی با واقعیت مواجه شویم و با بازبینی ارزش‌های خود، مفهوم زیبایی را در فرهنگ خود بازآفرینی کنیم.

Nietzsche187b

قدر مسلم افرادی که به دلیل عضویت در یک طبقه یا گروه اجتماعی به آثار «فاخر» هنری و ادبی علاقه‌مند هستند نمی‌توانند خود را جز نخبگان مد نظر نیچه تصور کنند. افرادی که هیچ گونه خلقی یا آفرینشی ندارند و صرفا به پیروی از ارزش‌های حاکم در گروه خود مشغول هستند، نیز پیرو اخلاقی گله‌ای هستند. این افراد نیز پرسپکتیو خود را سرکوب می‌کنند تا با عرف گروه خود همخوان شوند – اگر از اساس آموخته باشند که پرسپکتیوی داشته باشند – اگر شخصی در کافه ای بنشیند و شعر نو بخواند، مکتب انتقادی بخواند یا دیگر اقسام فرهیخته بازی که در مملکت ما مد شده است، از آنجایی که صرفا از ارزش‌های گروه اجتماعی خود پیروی می‌کند، در حال پیروی از اخلاق گله‌ای است. مشخصا این گروه نمی‌تواند با استناد به نیچه به تحقیر توده‌ها و اخلاق بردگی آنها بپردازد، چرا که خود نیز شامل این نقد می‌شود. آنچه مد نظر نیچه است جدا شدن از گروه یا طبقه اجتماعی خود و بازآفرینی و خلق خود، ارزش‌های خود و رسیدن به زیبایی است. توقع نیچه از انسان توقعی بسیار زیاده است، او می‌خواهد ما از فشار اجتماعی افراد و گروههای متفاوت فراتر برویم، ارزش‌های موجود را به چالش بکشیم و ارزش‌های خود را بازآفرینی کنیم و با واقعیت و زیبایی ارتباطی دوباره برقرار کنیم.توقع نیچه برای فراتر رفتن از آنچه ساختار روان ما به ما اجازه می‌دهد توقعی غیرممکن است و آن سطح از زیبایی مد نظر او دست نیافتنی است. ولی توقع دیگر او یعنی آگاهی از نقطه ضعف روان خود که تمایل به پذیرش حقیقتی بیرون از خود دارد توقعی به جا است. با آگاهی از این مسئله همواره باید به بازبینی ارزش‌های خود مشغول باشیم، چرا که گاهی ارزش‌های ما مانع از دیدن زیبایی‌های می‌شوند.

 

  • https://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/godstate/ch02.htm
  • Lebovic, N. (2013).The Philosophy of Life and Death: Ludwig Klages and the Rise of a Nazi

Biopolitics. Palgrave Macmillan.

  • Nagel, T. (2009).Secular philosophy and the religious temperament: essays 2002-2008. Oxford University Press.

دیگر منابعی که به کار گرفته شده اند:

Leiter, B. (2014). Nietzsche on morality. Routledge.

Nietzsche, F. (2010). On the genealogy of morals and ecce homo. Vintage.

 

نظر بدهید

شما باید وارد شوید تا بتوانید نظر دهید.