ادبیات > گزارش

رابرت کوور: یک عمر نوشتن

رابرت کوور

رابرت کوور

رابرت کوور: یک عمر نوشتنReviewed by رابرت کوور | مترجم: محمدامین فقیه on Nov 6Rating: 5.0رابرت کوور: یک عمر نوشتن

من در جهانی غوطه می خورم که سراسر از متن تشکیل شده است. امتداد خطوط حروف سفید با فونت کوریر تا افق کشیده شده و صفحات «کتابخانه بابل» بورخس را کلمه به کلمه بر می سازد: «جهان (که دیگران آن را کتابخانه می نامند) از تعداد نامحدود و یا شاید هم محدودی سالن های شش گوشه درست شده است…» پایین را نگاه می کنم و ناگهان احساس سرگیجه می کنم. زیر پاهایم، زنجیره حروف درون یک خلأ از جوهر سیاه فرو می روند.

اگر احساس کردید که در خانه ای از زبان زندانی شده اید، نباید تعجب کنید که زندان بانتان یک رمان نویس پسامدرن باشد. رابرت کوور بی تکلف کنار من ایستاده و دستهایش را در جیب شلوارش فرو کرده است. صورتش در پشت یک عینک سه بعدی با قاب بزرگ، درست مانند عینک خود من، ناپیدا است. شمایلش شبیه شخصیت های تخیلی دهه ۱۹۶۰ است که از آینده می آمدند. کوور به همراه نویسندگانی چون تامس پینچن، ویلیام گس، دانلد بارتلمی و جان بارت از لاک رئالیسم آمریکایی پس از جنگ جهانی بیرون آمد تا تونل وحشت نامتعارفی از قابلیت های روایت را به همگان نشان دهد. تجربه گرایی بی حدوحصر او که آمیخته با نوعی مطایبه نغز و اغلب بی مبالات است، او را به الگویی برای نویسندگی تبدیل کرده؛ قهرمانی برای نویسندگانی که در میان انبوه رومانس های نیمه ادبی و محافظه کارانه که وجه غالب داستان های معاصر است، احساس خفگی می کنند. کوور با عدم تعلق خوشایندش به روانشناسی، حس همدردی، فرجام همراه با رستگاری یا تحول، و ساختارهای معمول روایی (یا بهتر بگویم تلاشش برای خنثی کردن همه اینها)، در بریتانیا نسبتا ناشناخته است؛ جایی که سه کتابش به نام های Princksongs & Descant، Gerald’s Party و Briar Rose & Spanking the Maid به تازگی توسط انتشارات پنگوئن و به عنوان بخشی از مجموعه ادبیات کلاسیک مدرن، منتشر شده است.

چنانچه دریدا می نویسد، چیزی خارج از متن وجود ندارد. البته به استثنای این مورد. ما در آزمایشگاهی در دانشگاه براون شهر پراویدنس، در ایالت رودآیلند، و مشغول بازی با یک شبیه ساز «کیو» هستیم؛ یک محیط مجازی رایانه ای سه بعدی که او سال ها است از آن به عنوان ابزاری برای نوشتن حمایت می کند. می گوید شیفته « نحوه روایت، که پدیده ای عموما خطی است، در فضایی غیرخطی» شده است. این فضا در شبیه ساز «کیو» مکعبی با ابعاد یک اتاق است که پروژکتورهایی با کیفیت بالا بر روی دیوارهای داخلی اش تصاویر را نمایش می دهند. هماهنگ با پروژکتورهایی که تصاویر مختلفی را برای هر یک از چشم ها نمایش می دهند، ال سی دی عینک شبیه ساز هر چشم نیز با سرعت زیاد به نوبت خاموش می شود. شاخه هایی از عینک من بیرون آمده و در بالایشان گوی های کوچکی قرار دارد که از طریق آنها حسگرهای مادون قرمز می توانند اطلاعات مربوط به موقعیت را دریافت کنند و با توجه به مسیر نگاه من، تصاویر را تغییر دهند. یک ابزار کنترل نیز در اختیار دارم که امکان حرکت کردن به اطراف را به من می دهد. این ابزار، در اصطلاح فنی، محشر است!

شبیه ساز سه بعدی، به نوعی می توان گفت، که روشی معمول برای یک نویسنده نیست. این وسایل معمولا در صنعت برای تصویرسازی های معماری به کار می روند. قبلا یک بار با استفاده از یک دستگاه کیو، بر فراز یک بندر تجاری فرضی در سوئد پرواز کردم. بزرگی و پیچیدگی دستگاه و اساس نامتعارف پروژه (چه ارزش افزوده ای نسبت به تجربه خواندن «کتابخانه بابل» دارد تا در چمنزار حروفش که تا کمر بلند شده اند، سیر کنم؟ ) این کار را به یک آزمایش‌ «پسا امروزی» تبدیل می کند که گستردگی و فراگیر شدن نتایجش دور از انتظار می نماید. ممکن است گفته شود که صنعت بازی های رایانه ای بر قلمرو «روایت غیرخطی» حکمرانی می کند و با محصولات اخیرش، مانند بازی «لس‌آنجلس سیاه»، بیش از پیش در قلمرو رمان پیشروی کرده است. اما این فریبندگی با بازی و با آزمایش های صوری و سکوهای پرش خلاقانه داستان برای کوور امری عادی است؛ او همیشه مشتاق بوده حدود روایت را، گاهی تا مرز جنون، گسترش دهد.

کوور در سال ۱۹۳۲ در ایالت آیووا به دنیا آمده، در دانشگاه ایندیانا تحصیل کرده و مدرک کارشناسی اش را در حوزه مطالعات اسلاوی دریافت کرده است. پس از یک دوره خدمت در نیروی دریایی طی جنگ کره، در اوایل دهه ۱۹۶۰ وارد حرفه ادبی شده و داستان هایش در مجله اورگرین ریویو چاپ می شده است؛ نشریه ای به سردبیری بارنی راست، مالک انتشارات گروو پرس و قهرمان نویسندگی تجربی و کسی که با ویلیام باروز، هنری میلر، ساموئل بکت، هیوبرت سلبی پسر و دانلد بارتلمی همکاری داشته است. کوور در سال ۱۹۶۶ اولین رمانش، The Origin of the Brunists، را منتشر کرد که درباره ظهور فرقه ای مذهبی است که گرد بازمانده حادثه ای در یک معدن شکل می گیرد. نیویورک تایمز به طعنه نوشت که «کوور اولین رمانش را طوری نوشته که گویی دیگر توانایی نوشتن رمان بعدی را در خود سراغ ندارد. همه چیز آن، از جمله پیرنگ، شبیه به چند داستان کوتاه ناامیدکننده و چندین رمان اجتماعی و نوشته هایی از یک مقاله نسبتا خوب است». کتاب دوم او، The Universal Baseball Association, Inc., J. Henry Waugh, Prop. به سال ۱۹۶۸، از رئالیسم متداول (و منطقه امن صفحه کتاب «تایمز») دورتر می شود. پیرنگ داستان درباره خالق نوعی بازی بیسبال است که با تاس انجام می شود و خود او به تدریج غرق این لیگ خیالی می شود تا جایی که دیگر قادر به تمییز واقعیت از بازی نیست. اما مجموعه داستان کوتاه Pricksongs & Descants به سال ۱۹۶۹ بود که اعتبار او را تثبیت کرد و امروز یکی از کتاب های شاخص در ادبیات داستانی پس از جنگ آمریکا است.

عنوان کتاب استعاره ای است از یک روش که کوور طی دوران حرفه ای اش آن را بسط می دهد. در نسخه های آهنگ های اروپایی بازمانده از قرون وسطی، نت ها را با سوراخ های کوچک (prick) یا نقطه هایی مشخص می کرده اند. ملودی اصلی با یک قطعه بداهه که به نوعی همراه (descant) ملودی اصلی و ثابت بوده، ترکیب و به صورت کنترپوان آراسته می شده است. استفاده از اصطلاحات موسیقایی برای توصیف روایت (تم، لایتموتیف و غیره) امری عادی است اما کوور آنها را دقیق تر به کار می برد. داستان «پرستار کودک» که بیش از هر داستان دیگر او در گزیده های ادبی نقل شده است، در این مجموعه جای دارد. این داستان در بیش از صد پاراگراف بازگو می شود که هر یک با فضایی خالی از بقیه جدا شده اند. ملودی اصلی آن معمولی است. پرستار بچه می آید تا از دو کودک خانه مراقبت کند. پدر و مادر از خانه خارج می شوند. پرستار تا شب در خانه آنها می ماند. پدر و مادر به خانه برمی گردند. نوآوری کوور در ایجاد انواع قطعات همراه (descant) مختلف بر روی قابلیت های این سناریو است؛ قابلیت هایی که معرضی به خشونت های پنهان در محله های آرام دور از مرکز شهر می گشاید. پدر خانواده درباره پرستار بچه ها خیالبافی می کند. نامزد او به همراه دوستش قصد آزار او را دارد. شیطنت دخترک هم هنگام حمام کردن بچه ها گل می کند. هیچ یک از این رویدادها قطعیتی دربر ندارند. احتمالات متناقض به طور همزمان وجود دارند. دخترک هم مورد آزار قرار گرفته و هم نگرفته است. پدر خانه خیالات کثیفش را هم به واقعیت بدل می کند و هم نمی کند. خواننده باید داستان را باز نگه دارد، در نتیجه سازوکار روایت را در معرض بازرسی قرار دهد. تأثیرش مانند مفهوم نظری-کوانتومی «انطباق» است که در آن یک ذره ناشناخته، قبل از فروپاشی به یکی از حالت های ممکن، در هر دو حالت وجود دارد. در آخر داستان، مادر از داخل آشپزخانه فریاد می کند: «وای! چه خوب… همه ظرفها تمیز شد!» اما به او گفته می شود که «فرزندانتان کشته شده اند، از همسرتان خبری نیست، یک جسد ور وان حمام تان پیدا شده و خانه تان خراب شده».

ویلیام گس، رمان نویس آمریکایی، در مقاله ای درباره Pricksongs به این نکته اشاره می کند که این «قطعات روایی» مانند کارت های بازی عمل می کنند و خواننده «احساس می کند که می تواند هر کدام را بیرون بکشد و دوباره بر بزند، و نه عناصر را، که قانون و قواعد بازی را تغییر دهد». کوور در کودکی «بازی های روایت مانندی را با تاس و کارت های بازی می ساخته است». این موضوع بعدها دغدغه و علاقه او شد. او این کار را نه در طی یک فرآیند تصادفی (مانند جان کیج) ، بلکه به مدد احتمالات معماری روایت غیرخطی (بیشتر شبیه خولیو کورتاسار یا بی.اس. جانسن) انجام می داده است؛ دغدغه ای که به طور مستقیم او را به سوی آزمایش های تکنولوژیک اخیرش هدایت کرد. او می گوید: «قبل از اینکه ابرمتن ها فراگیر شوند، من کاملا با آنها آشنا بودم».

در دهه ۱۹۶۰، کوور با کارت‌پانچ آزمایش می کرد، یک سیستم ذخیره و بایگانی با استفاده از مجموعه ای از سوراخ های جنبی که بر لبه کارت ها ایجاد می شد و میله دستگاه کارتخوان درون سوراخ موجود در یک دسته کارت وارد می شد. کارت هایی که دارای سوراخی در محل مورد نظر نبودند در میله می ماندند و کارت های مورد نظر از دسته جدا می شدند. این یعنی کارت ها را می شد به طرق مختلف علامت گذاری کرد، که خود صورت ابتدایی «برچسب دهی» فایل های دیجیتال بوده است. کوور از این سیستم برای تهیه یک گنجواژه استفاده کرد و می خواست با درست کردن کارت هایی برای شخصیت ها و عناصر روایت، شبیه فنونی که بعدها در نقش آفرینی و بازی های رایانه ای ماجرایی به کار برده شد، از آن در داستان نویسی بهره گیرد. به اعتراف خود او، مشکل آنجا بود که شبکه روابط داستانی به سرعت پیچیده و متراکم می شد. «خیلی زحمت داشت. یک شخصیت در ذهن دارید؛ اطلاعاتی درباره او بر می سازید؛ اطلاعات را به صورتی پانچ می کنید؛ به دنبال آن، افکار دیگری درباره آن شخصیت به ذهنتان خطور می کند؛ افکاری درباره یک شخصیت دیگر به فکرتان می رسد؛ و ناگهان به خودتان می آیید و می بینید پانزده یادداشت در دستتان است که قبلا به آن فکر نکرده بودید و هیچ کدامشان هم پانچ نشده اند».

داستان هایی که او با این سیستم می پروراند، اغلب از مواد موجود، مانند «شبهای عربی»، استفاده می کرد تا قاموسی از عناصری بسازد که با آنها کار کند. در سال ۲۰۰۵، انتشارات مک سوئینی A Child Again را منتشر کرد. در این مجموعه داستانی به صورت کارت بازی وجود دارد که خاستگاه آن در همین آزمایش های اولیه کارت پانچ است. آیا او فکر می کند این اثرش ارتباطی با آثار رمون روسل، از نخستین سورئالیست های فرانسوی، دارد؟ کسی که در سال های پیش از جنگ جهانی اول آثاری چون Locus Solus و Impressions of Africa را با استفاده از مجموعه ای بسیار تصنعی از محدودیت های صوری بر اساس بازی با کلمات همصدا خلق کرد. او اذعان می کند که به روسل علاقه دارد اما هیچ گاه به تولید داستان با استفاده از ایجاد محدودیت علاقمند نبوده است. او ترجیح می دهد «از نوشتن لذت ببرد» و ظاهرا دستکاری های صوری در مواد اولیه برایش جالب تر است تا آنچه که به تحقیر «دلهره نویسی» می نامد؛ اصطلاحی که بیشتر داستان های دارای ریشه های روانشناختی را دربر می گیرد، از هنری جیمز گرفته تا جاناتان فرانزن. استفاده از قصه های پریان و عناصر ژانر راهی است تا خود را از قید تولید کارت و بر زدن آنها برهاند.

او داستانی برایم تعریف می کند که به نوعی می تواند مانند یک اسطوره بنیادی عمل کند. در تابستان ۱۹۶۰ او موقتا از خانواده اش جدا شده و تنها در شیکاگو زندگی می کرده است. او که فردی شب زی بوده (اغلب شبها کار می کرده)، همزمان کتاب «ماجراهای اوگی مارچ» نوشته سال بلو و کتاب دورانساز The Recognition نوشته ویلیام گس را می خوانده است. «واقعا عاشق اوگی مارچ شدم. حداقل بخش آغازین آن. اما جایی در اواسط کتاب، این تجربه به کلی تغییر شکل داد، واقعا آزاردهنده بود. بد بود و مدام بدتر هم می شد. ولی داشتم با The Recognition ارتباط برقرار می کردم. اوگی مارچ را برداشتم و پرت کردم آن طرف اتاق، و این آخرین باری بود که چشمم به آن افتاد».

چرا داستان رئالیسم او را چنین عصبانی می کند؟ «آن را واقعی نمی دانستم. از روش هایی به جهان واکنش نشان می داد که دیگر بی اثر شده بودند و به همین دلیل به سادگی قابل انتقال بودند. من رئالیسم خودم را از کافکا یادگرفتم». این تصور که رئالیسم نامی وقیحانه برای یک اسلوب ادبی به شدت مصنوعی است، بیش از نیم قرن است که شایع شده؛ با این حال عواقب این تفکر همچنان همه جا مغفول مانده است. پسامدرنیسم کوور تنها یادآوری ملال آور این نکته به خواننده نیست که او در حال خواندن یک رمان است؛ بلکه مسئله بازگشت به قابلیت اصلی و تکان دهنده رمان در خلق واقعیات است و نه تظاهر به بودن یک آینه یا دوربین فیلمبرداری. یک بخش از Pricksongs & Descants، به تقلید از «رمان نمونه » سروانتس، «هفت داستان نمونه» نام دارد. در مقدمه، کوور خطاب به این استاد قدیمی می گوید: «داستان های تو نمونه کامل طبیعت دوگانه تمام هنر ناب روایت نیز هستند: آنها در تلاش اند تا ترکیب ناشدنی ها را با هم ترکیب کنند، به افکار و اسلوب های منسوخ و صورت های هنری فرسوده حمله ور شوند و با پیچیدگی های تازه باز گردند».

بزرگترین نبرد کوور با پیچیدگی The Public Burning است، رمانی برجسته درباره دوران مک کارتی و اعدام جولیوس و اتل روزنبرگ که پس از جدل های بسیار در سال ۱۹۷۷ منتشر شد. آثار کوور این تفکر را که پسامدرنیسم کاملا فارغ از مسائل سیاسی است، رد می کند. خود او در مبارزه علیه جنگ ویتنام فعالیت داشته و فیلم کوتاهی درباره یک اعتراض دانشجویی در سال ۱۹۶۷علیه شرکت شیمیایی داو کمیکال ساخته است به نام «در باب یک رویارویی در شهر آیووا». بی هدفی سیاست سلطه جوی آمریکا ابتدا او را واداشت تا یک نوولای هجوآمیز (به نام «یک فابل سیاسی»، ۱۹۶۸) درباره مبارزات «گربه توی کلاه دکتر سویس» در انتخابات ریاست جمهوری بنویسد، و سپس نگاهی همه جانبه به کمونیست هراسی دهه ۱۹۵۰ پیدا کند. کتاب The Public Burning که پیش از ماجرای واترگیت در ذهن کوور شکل گرفته بود و پس از این رسوایی بازنویسی شد، از زبان ریچارد نیکسن روایت می شود که با غرور و دلهره در حال گذر از یک وادی سیاسی می باشد که در سیطره یک «عمو سم» بددهان و بیگانه هراس است که خود در نبردی مرگبار با «شبه» است؛ دشمنی مرموز و ظاهرا همه جا حاضر. امروزه به داستان کشیدن افراد و رویدادهای واقعی برای ما طبیعی است اما در دهه ۱۹۷۰ استفاده از اسامی واقعی بدعتی خطرناک بود. ناشر کوور مردد بود، زیرا عامل اعدام روزنبرگ ها، روی کان، اندکی قبل از آن از شبکه تلویزیونی سی.بی.اس. به جرم نحوه به تصویر کشیدن او در یک فیلم، تشکیل پرونده داده بود. کوور می گوید: «خیلی واهمه داشتیم. چنین کاری سابقه نداشت. باید یک وکیل استخدام می کردم تا در مذاکرات کمکم کند. یک روز به من گفت که به هیچ وجه کتابم را چاپ نمی کنند و چاره این است که یک شرکت تأسیس و کتابم را خودم منتشر کنم». کتاب سرانجام منتشر شد و پایین ترین رتبه را در جدول پرفروش ترین های نیویورک تایمز پیدا کرد اما در آن زمان به طرز مرموزی در کتابفروشی ها نیز موجود نبود. به نظر کوور حقه ای در کار بود، و کتاب آن تأثیری را که نویسنده اش امید داشت، بر صحنه های سیاسی امریکا نگذاشت.

در دهه ۱۹۷۰، کوور در بریتانیا زندگی می کرد و در آنجا علاقه اش به قصه های پریان موجب آشنایی، و سپس دوستی نزدیکش با آنجلا کارتر شد. او می گوید: «حکایت های عامیانه خیلی یاغی هستند. با مضامین اسطوره ای یک جامعه که از بالا به پایین است، فرق دارند». کوور به توضیحات کهن الگویی اسطوره و حکایات عامیانه علاقه ای ندارد. او بیشتر علاقه دارد آنها را بشکافد. در مقدمه «هفت داستان نمونه» می نویسد: «رمان نویس از صورت های آشنای اسطوره ای و تاریخی استفاده می کند تا با مضامین آن صورت ها مبارزه کند و خواننده را به سوی واقعیت هدایت کند، یعنی از سردرگمی به وضوح، از جادو به بلوغ و از سر به شهود رهنمون شود».

کتاب Briar Rose به سال ۱۹۹۶، شاید اوج پرداختن او به فرم باشد که مجموعه ای خنده دار از داستان هایی (descant) حول داستان زیبای خفته (ملودی اصلی) است. این کتاب در یک مجلد به همراه Spanking the Maid (1982) توسط انتشارات پنگوئن مجددا چاپ شده است؛ کتاب اخیر عملیاتی مشابه بر روی انگلیسی ترین فرم، یعنی هرزه نگاری های سادیستی-مازوخیستی قرن نوزدهم است. زیبای خفته و شاهزاده (در Briar Rose)، مانند ارباب و خدمتکار (در Spanking the Maid) که در تلاش برای برآوردن معیارهای سختگیرانه ارباب هستند، در حلقه هایی روایی متصل به هم به دام افتاده اند که هیچ گاه باز نخواهند شد اما شل می شوند و طی فرسایشی انتروپیک داستان را به نقطه توقف می رسانند؛ نه به این دلیل که به راهی «رضایت بخش» ختم شده اند، بلکه به این دلیل که چرخ های حرکت از جا درآمده اند. پایان داستان (احساس تمام شدن قصه) محقق نمی شود. شخصیت های کوور (که تنها توابعی از داستان هستند) در فرم به دام افتاده اند و در انبوه بیشه زار روایت به دنبال راه خود هستند، به این امید که امیال خود را برآورده کنند. کوور در توضیحی معماگونه می گوید: «این تله به انواع دیگر تله ختم می شود. داستان یک وضعیت است، نه یک فرآیند». داستان های کوور سرگرمی هایی جدی هستند که تماما به بازی می پردارند. سروانتس در مقدمه «رمان نمونه» می نویسد: «قصد من این بوده است که در دل جامعه مان، یک میز بیلیارد برپا کنم که هرکس بدون آسیب بدنی و روحی خود را سرگرم کند.»

نظر بدهید

شما باید وارد شوید تا بتوانید نظر دهید.